Gezondheid zit niet in een potje

Ver weg in Limburg, aan de Universiteit Maastricht, roffelt prof. Pieter Dagnelie al vele jaren op de trom om het belang van gezonde voeding te onderstrepen. Niet met de gebruikelijke harde slagen waarmee de Randstedelijke hoogleraren voeding en gezondheid hun punten doorgaans duidelijk maken, maar zacht glooiend, vriendelijk. Een tikje spiritueel. Als het Limburgse Heuvelland. Maar daarom niet minder indringend. “We zijn dringend toe aan een fundamentele verandering van gangbare paradigma’s, van denkmodellen, van leefstijl en levensvisie.”

“De voedingswetenschap is bezig met stofjes, met technologie, met gezondheid in beperkte zin”, meent de hoogleraar voedingsepidemiologie. “Maar je moet altijd vanuit het grote geheel naar de stofjes kijken, in plaats van andersom. Ik heb weinig op met gezondheidshypes. Het meeste daarvan is oude wijn in nieuwe zakken. En omdat alle mogelijke visies, groen en rijp, via de sociale media een podium krijgen, loop je het gevaar dat mensen zomaar ergens achteraan lopen. We moeten onze eigen weg gaan, onze eigen verantwoordelijkheid nemen, luisteren naar wat ons lichaam nodig heeft en kritisch zijn op alles wat we lezen en horen.”

Prof. Pieter C Dagnelie van UM Maastricht Jonathan Vos Photography ©
Prof. Pieter C Dagnelie van UM Maastricht
Jonathan Vos Photography ©

Stevige taal, van deze vriendelijke man. “Gezondheid verwordt heel snel tot egotripperij”, vervolgt Dagnelie zijn pleidooi. “En de markt speelt er listig op in. Als je een product koopt of een supplement, koop je volgens de marketeers gezondheid. Maar zo zit het natuurlijk niet. Je kunt gezondheid niet invullen met een bepaald product. Het kopen van bepaalde producten of supplementen wordt vaak tot een excuus om verder ongezond te leven. Gezondheid is een grondprincipe. Je moet jezelf altijd de vraag blijven stellen: is dit de manier waarop ik wil leven? Kijk maar naar de planeet, naar de manier waarop we bijvoorbeeld met koeien, kippen, sojateelt of bestrijdingsmiddelen omgaan. We spreken van ‘gewasbescherming’, ‘voedseldoorstraling’ en ‘genetische modificatie’. Allemaal mooie termen die zijn bedacht om te verhullen waar we in feite mee bezig zijn, namelijk bestrijdingsmiddelen, bestraling van voedsel en genetische manipulatie.”

Wat goed is voor de aarde, is ook goed voor onze gezondheid

“Wat betreft voeding, gezondheid en duurzaamheid is er volgens mij een heel eenvoudig basisprincipe: Als iets goed is voor de aarde, dan is het ook goed is voor ons en onze gezondheid. Daar zit geen ruis tussen. In Duitsland is deze gedachtegang veel meer gemeengoed dan bij ons, daarom is het circuit van biologische producten daar veel groter dan in Nederland. In Nederland denken we vooral utilitair, word ik er zelf beter van, wat koop ik ervoor? Wij zien grond en koeien gewoon als middel om geld te verdienen. En drukken bijvoorbeeld veeboeren in de positie dat ze alleen kunnen overleven door steeds meer te investeren in dure productiemiddelen, die alleen rendabel zijn bij grote aantallen dieren en die hen met handen en voeten binden aan banken voor geldleningen. Dat heeft niets meer te maken met natuur, landschap of biodiversiteit. Maar alles met ons ego en de korte termijn. Als je duurzaamheid echt serieus neemt, zie je jezelf als dienstbaar aan het ecologische systeem. Dan vraag je je af hoe je daaraan kunt bijdragen. Dan stuit het je tegen de borst om iets weg te gooien, maak je andere voedselkeuzes. Want wat je doet voor de planeet, doe je ook voor jezelf. En gezondheid volgt daaruit vanzelf. Dat is volgens mij de eenvoudige wet van oorzaak en gevolg, en een van de meest fundamentele wetmatigheden.

Moeten we dus alles maar doen wat technisch kan? Nee, natuurlijk niet. We moeten ons laten leiden door dat wat de wereld op de lange termijn werkelijk verder brengt. Dat geldt, als zijpaadje, ook voor de politiek. Uit roddel, sarcasme of haat kan nooit iets goeds ontstaan. Het doel heiligt nooit de middelen.Vaak wordt de vraag gesteld, of de planeet de huidige klimaatcrisis zal doorstaan. Volgens mij is het heel eenvoudig: de planeet overleeft het wel, maar de vraag is: met of zonder ons? We zijn zó sterk gericht op het individu, dat we zijn los geweekt van de levensbron, van elkaar, van het grote geheel. Maar wij moeten ons inbedden in een veel grotere werkelijkheid. Noem het ecologie of noem het kosmische werkelijkheid, maakt niet uit. Er is maar één toekomst, de keus is aan ons of we daar deel van willen zijn.”

Voedingspatroon of losse stofjes

Ook op microschaal ziet Dagnelie dit losgeslagen zijn van onze wortels overal. We denken dat we de natuur te slim af zijn, door allerlei technieken en meststoffen te gebruiken. “Naarmate je een plant meer meststoffen geeft, zo laat onderzoek van onder meer het Louis Bolk Instituut zien, neemt de opbrengst toe, maar per gram product nemen tegelijkertijd de inhoudsstoffen af.” Dan heb je dus wel meer groenten, maar je hebt er minder aan want ze bevatten minder mineralen en vitamines. Waardoor je er dus eigenlijk meer van zou moeten eten. Is Personalized Fooddan een oplossing: het pleidooi om producten op maat te telen en industrieel te produceren die voor persoon X precies de goede inhoudsstoffen bevatten? “Ik ben daar geen voorstander van”, zegt Dagnelie. “Natuurlijk is het goed om producten te hebben met weinig lege calorieën en een hoog gehalte aan waardevolle inhoudsstoffen. Het is prima dat mensen daar aandacht voor vragen. Maar als je vitamine B12 aan vegetarische producten gaat toevoegen of tomaten gaat kweken die verrijkt zijn met extra lycopeen (= de rode kleurstof, die een belangrijke antioxidant is), dan ben je je weer aan het richten op enkele losse stoffen. Daarmee omzeil je het probleem, maar je lost het op den duur niet op. We moeten ons meer richten op het geheel, dus op voedingspatronen. Dat geldt eigenlijk voor de hele voedingswetenschap. We zijn nog steeds te veel bezig met stofjes, met technologie. Maar we moeten ons veel meer richten op de mens, op zijn omgeving, op het geheel.”

Het roer moet om

“Er zijn langzamerhand veel mensen die innerlijk heel goed beseffen waar het om gaat. Maar die beweging is nog niet krachtig genoeg om het roer om te gooien. We handhaven het huidige gezondheidssysteem omdat we niks anders hebben. Als we minder zouden versnipperen, en meer zouden kijken naar het totale beeld, dan kunnen we iets veranderen en inzetten op een fundamentele ommezwaai in ons denken. Door in te zetten op preventie kun je bijvoorbeeld met dezelfde hoeveelheid geld het tienvoudige doen dan nu met de kostbare curatieve diagnostiek en zorg gebeurt. Technologie is dan niet meer leidend, maar wordt een waardevol hulpmiddel binnen nauwkeurig bepaalde grenzen.

Ons huidige poldermodel is erop gericht dat we iedereen tevreden willen houden. Maar de overheid moet het idee loslaten dat de samenleving, de industrie, de supermarkten, de zorgverzekeraars dit zelf wel voor elkaar krijgen. We komen er niet omheen om veranderingen van bovenaf te initiëren en te faciliteren, we moeten daarin veel rigoureuzere keuzes maken, inzetten op een gezonde voedselomgeving, op fair prize. En stimuleren dat mensen die het anders willen – en die zijn er gelukkig genoeg – die keuze ook hebben. Maar wil de voedseltransitie-beweging op den duur echt verandering brengen, dan moeten we bovenal kritisch blijven op de zuiverheid van onze eigen doelstellingen.”

Deel dit artikel opTweet about this on TwitterShare on Facebook
Vegetarian food bowl. Quinoa, beans, sweet potatoes, broccoli, peppers, olives, cucumber, nuts - healthy lunch. On the dark table, top view
"Gezondheid verwordt snel tot egotripperij".